Żakiet to najczęściej stosowany tradycyjny, formalny, męski kostium dzienny. Chętnie z żakietów korzystają panowie młodzi, czasem druhowie oraz ojcowie. W gronie elit oraz arystokracji, szczególnie brytyjskiej, wśród której tradycja jest najsilniej zakorzeniona, znajdujemy więcej uroczystych okazji, gdy ów strój jest mile widziany lub wręcz wymagany, np. wydarzenia towarzyskie (wyścigi konne, elitarne kluby) oraz polityczne (koronacje, jubileusze), pogrzeby i oczywiście – śluby oraz wesela.
Obecnie praktycznie zanikł zwyczaj stosowania żakietu w trakcie spotkań głów państw, co dawniej było regułą.
Żakiet (morning coat)
Z ang. morning coat lub cutaway, z frac. jacquette, pojawił się w Europie ok. połowy XIV wieku. Źródłosłów wskazuje, że to najprawdopodobniej bywalcy dworu francuskiego spopularyzowali go jako pierwsi, przynajmniej do Polski dotarł z Francji. Pomyślany jako strój wierzchni, na początek do chodzenia po domu, np. na kaftanie. Już wówczas charakteryzował się wciętą talią, sięgał do kolan, a czasem bywał przepasany.¹
Warto zaznaczyć, iż żakiet oraz garnitur żakietowy oznaczają prawie to samo, ale jednak różnią się istotnie, o czym będzie szerzej przy opisie marynarki.
Tradycyjnie żakiet składa się z bardzo ciemnej marynarki (najczęściej czarnej), o wydłużonych połach, zwykle do kolan ale nie dłuższej, z charakterystycznym „jaskółczym ogonem”, noszonej z: kamizelką, krawatem, koszulą, szarymi spodniami oraz czarnymi butami.
Garnitur żakietowy to wersja, w której marynarka, kamizelka oraz spodnie są wykonane z tej samej tkaniny oraz w tym samym kolorze, np. najpopularniejsza jest barwa szara. Uchodzi za nieco mniej formalny od tradycyjnego żakietu.
Ponadto nakryciem głowy jest cylinder, dłoni – rękawiczki, a wierzchnim – płaszcz typu dyplomatka.
Co wyróżnia żakiet oraz garnitur żakietowy:
Kolory
Współcześnie tylko szary, granatowy lub czarny.
Materiały
Współcześnie wyłącznie gładkie, matowe lub lekko połyskujące, jednolite, bez widocznej struktury oraz wzorów (wyjątek stanowią spodnie). W zasadzie mamy do wyboru głównie wełnę, a w przypadku bardzo drogich strojów kaszmir lub jedwab, najczęściej pomieszane z wełną.
Fasony
Tradycyjne, bez współczesnych udziwnień, dodatków, wstawek, kontrastowych stebnowań, lamówek, czy obszyć guzików. Tylko prostota i elegancja. Dwie ostatnie ozdoby nie są błędem, jednak należy wykonać je tak, jak u Księcia Karola oraz na archiwalnych ilustracjach, nie zwracając uwagi aktualną modę, która często jest tworzona przez „pomysłowych” projektantów nie odróżniających żakietu od surduta.
Buty
Wyłącznie czarne, klasyczne oksfordy (wiedenki) w wersji z nakładanym noskiem lub lotniki (gładkie). Dawniej były to balmorale, czyli pierwowzór dzisiejszych oxfordów. Założenie tych ostatnich nie jest błędem, ale nawet konserwatywni Anglicy już ich nie noszą do żakietów. Każde inne to błąd!
Obszerny wpis na temat butów oxford znajdziecie tu: Eleganckie buty męskie – oxford
Garnitur
Obowiązuje garnitur w dosłownym, słownikowym znaczeniu – czyli kompletny ubiór od stóp do głowy. Na podobnej zasadzie jak mówimy o garniturze biżuterii lub mebli – wszystko w jednej konwencji, w jednym stylu.² Nie ma miejsca na kompromisy, ponieważ mówimy o najelegantszym, najbardziej oficjalnym oraz wytwornym kostiumie dziennym, jaki cywilizacja zachodnia zafundowała światu lekko licząc końca XIX wieku po dzień dzisiejszy. Jak wspomniałem wyżej, żakiet stosowany był już wcześniej, ale jako formalny, męski ubiór dzienny przyjął się mniej więcej od tego okresu.
Termin garnitur żakietowy oznacza jednolitą górę i dół. Takie zestawienie wydaje się być nieco mniej oficjalne od tradycyjnego, np. stosuje się je, by odróżnić druhów lub męskich członków rodziny od pana młodego, który ubrany jest w tradycyjny żakiet.
Marynarka
Marynarka żakietowa, od której nazwę bierze cały kostium dzienny, jest najczęściej mylona z frakiem (kostiumem wieczorowym) z uwagi na tzw. „jaskółczy ogon”. Dzieje się tak głównie za sprawą „ekspertów” ślubnych oraz słabo wyszkolonych doradców w sklepach odzieżowych. Błędne nazewnictwo zdarza się również wśród osób zajmujących się krawiectwem miarowym.
Marynarka żakietowa jest uszyta nieco inaczej niż marynarka od współczesnego garnituru. Oto najistotniejsze różnice:
1. Posiada ostre lub otwarte klapy i zawsze szerokie. Nie spotkałem szalowych. Pierwsza wersja występuje w 99% przypadków i tej bym się trzymał. Mogą być gładkie lub z satynową lamówką. W drugim przypadku dotyczy to tylko koloru czarnego, a lamówka poprowadzona może być wokół całej marynarki.
2. Współcześnie poły zapinane są na 1 lub 2 guziki, a sama marynarka jest jednorzędowa. Zdarzały się w przeszłości 3 guzikowe wersje (a nawet 5), wówczas zapinano tylko górny. Raczej nie stosuje się dwurzędowych żakietów.
3. Współcześnie spotykamy 4 guziki przy mankietach, choć inna liczba nie byłaby błędem. 4 guzki są uważane za formalne. Oczywiście muszą być w kolorze marynarki, najczęściej rogowe (niczym nie obszyte, wykonane z bawolego rogu) lub obszyte materiałem.
4. Marynarka to tzw. body coat, czyli składa się najczęściej z dwóch części zszytych na wysokości talii i jest tym samym bardzo dopasowana do sylwetki. To między innymi jeden z powodów, dla których nie poleca się korzystać z wypożyczalni.
5. Poły marynarki są bardzo wydłużone i zwężają się płynnie ku tyłowi niczym „jaskółczy ogon” i schodzą najczęściej do kolan, w przeciwieństwie do fraku, w którym „ogon” jest wyraźnie odcięty od góry na linii pasa, pod kątem 90 stopni, w miejscu łączenia. To jedna z fundamentalnych różnic.
Żakiet, Wielka Brytania, ok. 1890 – 1900 r.; źródło: Metropolitan Museum of Art (1983.423a, b). Żakiety z przełomu wieków charakteryzowały się bogactwem wzorów, kolorów i fasonów.
Im krótszy oraz mniej zaokrąglony „ogon”, tym mniej formalny jest żakiet. Dziś już takich się nie spotyka, ale dawniej były to popularne wersje codzienne.
6. Marynarkę powinniśmy nosić zapiętą, ponieważ tak wypada i najlepiej się wówczas prezentujemy. Rozpięcie marynarki nie jest błędem, ponieważ pod spodem jest kamizelka. W przypadku dobrze dopasowanego żakietu wygląda to zadowalająco.
7. Współczesny żakiet nie posiada kieszeni poza brustaszą.
8. Na marynarce znajduje się 1 szlic z tyłu, dzielący ogon na 2 części. Powyżej przyszyte są 2 guziki. Czasem można odnieść wrażenie, że są 2 szlice, ale 1 jest z pewnością zaszyty.
Kamizelka
Jest obowiązkowa. Może być jedno lub dwurzędowa, zwykle w kolorze kontrastowym, ale nie jest to wymóg. Guziki dobieramy analogicznie jak w przypadku marynarki.
Ciemna, oficjalna jest zakładana z reguły na poważne, państwowe wydarzenia oraz pogrzeby. Jasna, kontrastowa jest chętniej stosowana na uroczystości o charakterze rozrywkowym, jak wyścigi konne, koronacje, śluby i wesela.
Spodnie (spodnie sztuczkowe)
Jak wspomniałem wcześniej, spodnie prawie zawsze będą w odcieniu szarości. Mogą być jednolite z marynarką (nieco mniej formalna wersja – czyli garnitur żakietowy, najczęściej szary, czasem granatowy). Wzór w pionowe prążki, mniej lub bardziej widoczne, jest najbardziej rozpowszechniony. Rzadziej stosowana jest krata. Mile widziane są także inne, np. pepita, jodełka, a nawet bez wzoru. Można przyjąć, że im bardziej poważne wydarzenie, tym spodnie powinny być delikatniej prążkowane, a im bardziej radosne, tym można pokusić się o zdecydowane wzory. Takie tradycyjne spodnie nazywamy sztuczkowymi. Spodnie sztuczkowe to dość osobliwa nazwa, ponieważ oznacza, że zostały wykonane z innego materiału, jakby nie od kompletu, np. z resztki tkaniny po innym kostiumie lub garniturze. Zresztą słowo „sztuczka„ w języku polskim oznacza fragment, odrobinę, pozostałość. Geneza nie jest do końca jasna, ale taka nazwa się przyjęła. Z języka angielskiego mówimy odd trousers – dokładane, czyli nie od kompletu. Formalne spodnie nie posiadają mankietów u nogawek. Tradycyjnym sposobem podtrzymywania są szelki, które polecam w pierwszej kolejności. Dobrym rozwiązaniem są również regulatory po bokach. Pasek jest faux pas, ponieważ nie powinno się go stosować z kamizelką, a już na pewno w kostiumach formalnych. Nie do przyjęcia jest, żeby spodnie opadły i pasek wystawał spod kamizelki!
Koszula
Najlepiej biała, choć równie często stosowane są koszule typu winchester, czyli kolorowe z białymi wyłogami (kołnierzyk, czasem także mankiety rękawów). Najpopularniejsze kolory to błękit lub róż; dopuszczalne są także subtelne wzory, np. paski. Z kratą się nie spotkałem, uchodzi za wzór bardzo swobodny. Kołnierzyk może być cesarski (wysoka stójka), łamany (jak we fraku) lub wyłożony. Ten trzeci wydaje się być o wiele bardziej popularny przeglądając fotografie XX wieczne. O dwóch pierwszych wspominam bardziej z kronikarskiego obowiązku, choć ich użycie nawet dziś nie byłoby błędem. Oczywiście mankiety wyłącznie na spinki: podwójne w przypadku wykładanego kołnierzyka i pojedyncze dla łamanego i cesarskiego. Koszula może posiadać guziki kryte lub nie (wówczas obowiązują tzw. guziki jubilerskie) – zależy, czy zakładamy krawat czy muchę.
Krawat
Do wyboru mamy krawat (jak współczesny), ascot (w Polsce znany jako musznik lub plastron) oraz muchę. Krawat jest współcześnie najchętniej stosowany, w drugiej kolejności mucha. Ascot`u nie polecam z dwóch powodów. Po pierwsze zwykle są gotowe, zawiązane, co dyskwalifikuję je kompletnie. Po drugie nie zauważyłem, żeby współcześnie ktoś o arystokratycznych korzeniach po niego sięgał, np. książę Karol zawsze pokazuje się krawacie. Specjalnie w tym celu przejrzałem szereg fotografii archiwalnych oraz współczesnych.
Na temat krawatów oraz much (to także rodzaj krawatu), więcej przeczytacie w osobnych poradnikach:
Jak nosić muchę
Po co mężczyźnie krawat? Porady, część 1.
Po co mężczyźnie krawat? Porady, część 2.
Zegarek
Nie jest konieczny. Polecam naręczny na czarnym pasku z kopertą w kolorze spinek. Oczywiście mile widziany jest zegarek kieszonkowy, czyli na łańcuszku lub wstążce, przymocowany do oczka kamizelki i chowany do bocznej kieszonki.
Spinki do mankietów
Powinny korespondować zresztą biżuterii, tzn. zegarkiem, łańcuszkiem oraz każdym innym metalowym elementem. Wyjątkiem są obrączka oraz rodowy sygnet, które nie muszą z niczym korespondować.
Poszetka oraz kwiatonierka (butonierka)
Przy tak uroczystym stroju nie powinno ich zabraknąć, jak również należy je poprawnie przymocować. Poszetka powinna być biała, najlepiej złożona w tzw. tv fold, a pojedynczy kwiat (niekoniecznie biały) włożony do butonierki. Przestrzegam przed przypinaniem bukiecików do klap marynarki. 99% florystek oraz konsultantów ślubnych będzie Wam to chciało uczynić! Zobaczcie proszę, jak wyglądają ozdoby u prawdziwych gentlemanów.
Polecam zajrzeć do stosownych porad:
Czym są: poszetka, butonierka, brustasza?
Poszetka – jak dobrać, nosić, składać. Wszystko, co powinieneś wiedzieć o poszetkach.
Teraz dochodzimy do elementów, które można pominąć z dzisiejszej perspektywy. Jednak w pewnych sytuacjach taka wiedza może się przydać, np. gdy będzie nieco chłodniej.
Płaszcz
Wyłącznie płaszcz typu dyplomatka jedno lub dwurzędowa. Ta druga wersja była i jest częściej stosowana oraz uważana za bardziej formalną. Kolor czarny, szary lub granatowy są odpowiednie.
Więcej na temat płaszczy znajdziecie w archiwalnych artykułach:
Kurtka czy płaszcz? Porady, część 1.
Kurtka czy płaszcz? Porady, część 2.
Kurtka czy płaszcz? Porady, część 3.
Kapelusz
Cylinder to zalecane nakrycie głowy, stoi najwyżej w hierarchii kapeluszy. Może być czarny (najczęściej stosowany i bardziej formalny, odpowiedni także przy fraku i smokingu) lub szary. Na dawnych ilustracjach często przewija się melonik, który dziś kompletnie wypadł z obiegu.
Laska lub parasol
W przeszłości gentleman stosował takie akcesoria, lecz dziś wyglądałoby to jak muzealne rekwizyty. Za parasolem przemawia aspekt praktyczny, np. ochrona od deszczu.
Męski żakiet – inspiracje ślubne, współczesne oraz historyczne:
Stylizacje z żakietami do poprawy:
Żakiet to stosunkowo prosty i dobrze skodyfikowany męski ubiór formalny, a jednak wiele osób popełnia błędy, często niewybaczalne, które wynikają z niewiedzy oraz braku dbałości o detale.
Żakiet damski
Na koniec dodam tylko, żeby nie mylić męskiego żakietu z damskim. Są to kompletnie odmienne stroje. Przyjęło się używać potocznie tę nazwę na określenie damskich, najczęściej krótkich, marynarek zapinanych na guziki lub bez. W mojej ocenie to co jest nazywane damskim żakietem, jest w istocie kaftanem – w uproszczeniu okryciem bez guzików, lub zwyczajną marynarką – z guzikami. Ponadto ani w „Słowniku mody”¹, ani w innych źródłach na temat historii ubioru nie spotkałem się z określeniem „żakiet” na damską garderobę. Wikipedia zdawkowo podaje: „Żakiet – ubranie wierzchnie damskie (rodzaj marynarki), zazwyczaj zapinane na jeden lub dwa guziki, rzadko ma kaptur, często noszone w porze ciepłej.” Po co marynarkę damską nazywać żakietem, kiedy jest zwykłą, damską marynarką?
Za komentarze oraz uzupełnia do materiału z góry dziękuję.
Trzymacie fason,
Luigi
Przypisy:
1. „Słownik mody” Ela i Andrzej banach, Warszawa 1962, str. 293.
2. Ibid. str. 98.
Luigi Saladini 